1. හිරුටත් වඩා රත්වන අකුණු සැර
අකුණක් යනු හුදෙක් ආලෝක ධාරාවක් පමණක් නොවේ. එය විශ්වාස කළ නොහැකි තරම් ප්රබල තාප ශක්තියකි. විද්යාත්මක ගණනය කිරීම්වලට අනුව, අකුණක උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 30,000ක් පමණ වේ. මෙය සූර්යයාගේ මතුපිට උෂ්ණත්වය මෙන් පස් ගුණයකටත් වඩා වැඩිය. මෙතරම් අධික රශ්මියක් ක්ෂණිකව ඇති වූ විට, අවට ඇති වාතය අධික වේගයෙන් ප්රසාරණය වේ. ගිගුරුම් හඬ නිර්මාණය වන්නේ මෙම වාතය ගැටීමෙනි.
අකුණක් පතිත වන විට එය අවට ඇති වායුගෝලය තත්පරයෙන් මිලියනයකින් පංගුවකදී අතිශය උණුසුම් කරයි. මෙම ක්රියාවලිය කෙතරම් වේගවත්ද යත්, අපට එය දැකගත හැක්කේ රේඛාවක් ලෙස පමණි. මෙම ස්වභාවික ශක්තිය නිසි ලෙස ගබඩා කරගත හැකි තාක්ෂණයක් තවමත් මිනිසා සතු නොවේ. අකුණක ඇති මෙම චණ්ඩ තාපය නිසාම එය වැදෙන ඕනෑම දෙයක් ක්ෂණිකව අළු වී යයි. සොබාදහමේ පවතින මෙම දරුණු බලය පිළිබඳව සිතන විට, අප ආරක්ෂා වීම කෙතරම් වැදගත් දැයි වැටහේ. ගිගුරුම් සහිත වැසි ඇති අවස්ථාවලදී ගස් යට නොසිටිය යුත්තේ මේ නිසාමය.
2. පොළොවෙන් අහසට යන අකුණු
අප කුඩා කල සිටම දකින්නේ අකුණු අහසේ සිට පොළොවට වැටෙන බවයි. නමුත් ඇත්තෙන්ම සිදුවන්නේ ඊට වඩා සංකීර්ණ දෙයකි. අකුණක ආරම්භය වලාකුළෙන් සිදුවුවද, අපට පෙනෙන දීප්තිමත් ආලෝක ධාරාව බොහෝ විට පොළොවේ සිට අහස දෙසට ගමන් කරයි. වලාකුළේ සිට ඍණ ආරෝපණ පොළොව දෙසට ඇදී එන විට, පොළොවේ ඇති ධන ආරෝපණ ඉහළට ඇදී යයි. මේ දෙක එකිනෙක මුණගැසුණු විට විශාල විදුලි ධාරාවක් ගලා යයි.
මෙය "Return Stroke" ලෙස හඳුන්වයි. අප දකිනා දීප්තිමත් අකුණු ධාරාව යනු මෙම පොළොවේ සිට අහසට යන විදුලියයි. මෙය ඉතා වේගයෙන් සිදුවන නිසා අපගේ ඇසට එය පෙනෙන්නේ ඉහළ සිට පහළට එන්නක් ලෙසයි. උස් ගොඩනැගිලි, කුළුණු හෝ ගස් වැනි දේ හරහා මෙම ධන ආරෝපණ ඉහළට යාමට වැඩි ඉඩක් ඇත. අකුණු සන්නායක මගින් සිදුකරන්නේ මෙම විදුලි ධාරාව ආරක්ෂිතව පොළොවට මුදාහැරීමයි. අකුණු ගැසීම යනු අහසත් පොළොවත් අතර සිදුවන විදුලි හුවමාරුවක් බව මෙයින් පැහැදිලි වේ.
3. අකුණුවලින් ලැබෙන ස්වභාවික පොහොර
ගිගුරුම් සහිත වැස්සක් යනු හුදෙක් ජලය ලැබෙන අවස්ථාවක් පමණක් නොවේ. එය ගොවිතැනට සහ සොබාදහමට ඉතා වැදගත් සේවයක් ඉටු කරයි. අපගේ වායුගෝලයේ 78%ක්ම ඇත්තේ නයිට්රජන් වායුවයි. නමුත් ශාකවලට මෙම නයිට්රජන් සෘජුවම ලබාගත නොහැක. අකුණු ගැසීමේදී ඇතිවන අතිමහත් තාපය නිසා වායුගෝලයේ ඇති නයිට්රජන් සහ ඔක්සිජන් අණු එකිනෙක බිඳී එකතු වේ.
මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස නයිට්රජන් ඔක්සයිඩ් නිර්මාණය වන අතර, ඒවා වර්ෂා ජලය සමඟ මිශ්ර වී පොළොවට පතිත වේ. මෙය ශාකවලට ඉතාමත් ගුණදායක ස්වභාවික පොහොරකි. ගිගුරුම් සහිත වැස්සකට පසු දින කිහිපයකින් ගස්වැල් ඉතා ඉක්මනින් ලොකු වී, අලුත් දලු ලා සාරවත්ව පෙනෙන්නේ මේ නිසාය. අකුණු ගැසීමෙන් සිදුවන ජීවිත හානි හා දේපළ හානි දරුණු වුවත්, මුළු පෘථිවියේම පැවැත්මට අවශ්ය නයිට්රජන් චක්රය පවත්වා ගැනීමට මෙය අත්යවශ්ය වේ. වසරකට ටොන් මිලියන ගණනක නයිට්රජන් පොහොර ප්රමාණයක් මේ හරහා පොළොවට එකතු වන බව විද්යාඥයන් පවසති.
4. වැලි වීදුරු බවට පත් කරන අකුණු
අකුණක් වැලි සහිත බිමකට පතිත වූ විට ඉතා අමුතු දෙයක් සිදු වේ. අකුණක ඇති සෙල්සියස් අංශක 30,000ක පමණ තාපය නිසා වැලි ක්ෂණිකව දිය වී යයි. මෙම දිය වූ වැලි නැවත සිසිල් වන විට, වීදුරු නළයක් වැනි ව්යුහයක් නිර්මාණය වේ. විද්යාත්මකව මේවා හඳුන්වන්නේ "Fulgurites" (ෆුල්ගුරයිට්ස්) යන නමිනි. මේවා බොහෝ විට මුල් පද්ධතියක හැඩයට සමාන වේ.
මේවායේ ඇතුළත ඉතා සුමට වීදුරු ස්වභාවයක් ගන්නා අතර පිටත රළු වැලි සහිතය. මේවා සොබාදහමේ නිර්මාණය වන "පොසිල අකුණු" ලෙසද හැඳින්විය හැකිය. අකුණක් පොළොව තුළට ගිය මාර්ගය මෙමගින් අපට බලාගත හැකිය. ඇතැම් විට මේවා අඩි කිහිපයක් දක්වා දිගු විය හැකිය. වෙරළබඩ ප්රදේශවල සහ කාන්තාරවල මෙවැනි දෑ බහුලව සොයාගත හැකිය. මිනිසුන් විසින් මේවා වටිනා වස්තූන් ලෙස එකතු කරනු ලබයි. අකුණක ඇති දරුණු බලය කොතරම්ද යත්, ඝන වැලි පවා දිය කර දැමීමට එයට ගත වන්නේ තත්පරයකින් ඉතා සුළු කොටසක් පමණි.
5. ගුවන් යානා සහ අකුණු සැර
බොහෝ දෙනෙක් ගුවන් යානයක යන විට අකුණු ගැසීමට බිය වෙති. නමුත් සැබෑව නම්, ලොව පුරා පියාසර කරන සෑම මගී ගුවන් යානයකටම වසරකට අවම වශයෙන් එක් වරක්වත් අකුණු සැර වැදීම සාමාන්ය දෙයකි. එහෙත් එම යානා කඩා වැටෙන්නේ නැත. මීට හේතුව නවීන ගුවන් යානා සැලසුම් කර ඇති ආකාරයයි. ගුවන් යානයක බාහිර ආවරණය නිපදවා ඇත්තේ ඇලුමිනියම් වැනි විදුලිය ගමන් කරන ලෝහවලිනි.
අකුණක් වැදුණු විට, එම විදුලි ධාරාව යානය මතුපිටින් ගලා ගොස් යානයේ වලිගය හෝ පියාපත් අගින් නැවත වායුගෝලයට මුදා හැරේ. යානයේ ඇතුළත සිටින මගීන්ට කිසිදු විදුලි සැරක් දැනෙන්නේ නැත. එසේම යානයේ ඇති සංවේදී ඉලෙක්ට්රොනික උපකරණ අකුණු සැරවලින් ආරක්ෂා කිරීමට විශේෂ ආවරණ (Shielding) යොදා ඇත. ඇතැම් විට මගීන්ට විශාල ශබ්දයක් හෝ දීප්තිමත් ආලෝකයක් දැකගත හැකි වුවත්, එය යානයේ ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් නොවේ. එබැවින් ගිගුරුම් සහිත වැසි මැදින් පියාසර කරන විට බිය විය යුතු නැත.
6. ශබ්දයට වඩා වේගවත් ආලෝකය
ගිගුරුම් සහිත වැස්සකදී මුලින්ම පෙනෙන්නේ අකුණු එළියයි, ඉන් ටික වේලාවකට පසුවයි ගිගුරුම් හඬ ඇසෙන්නේ. මෙයට හේතුව ආලෝකය සහ ශබ්දය ගමන් කරන වේගයන් අතර ඇති විශාල පරතරයයි. ආලෝකය තත්පරයකට කිලෝමීටර් 300,000ක පමණ අදහාගත නොහැකි වේගයකින් ගමන් කරයි. නමුත් ශබ්දය ගමන් කරන්නේ තත්පරයකට මීටර් 340ක පමණ වේගයකිනි. එනම් ආලෝකය ශබ්දයට වඩා මිලියනයකටත් වඩා වැඩි වේගයකින් ගමන් කරයි.
මෙම සරල විද්යාත්මක කරුණ භාවිතයෙන් අකුණක් කොතරම් දුරින් සිදුවූවාදැයි අපට දැනගත හැකිය. ඔබ අකුණ දුටු විගස තත්පර ගණන් කරන්න. ඉන්පසු ගෙගුරුම් හඬ ඇසෙන විට එම ගණන් කිරීම නතර කරන්න. ඔබට ලැබුණු තත්පර ගණන 3න් බෙදන්න. එවිට ඔබට ලැබෙන අගය එම අකුණ පතිත වූ ස්ථානයට ඇති දුර කිලෝමීටර්වලින් පෙන්නුම් කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, අකුණ දැක තත්පර 9කට පසු හඬ ඇසුණේ නම්, අකුණ පතිත වී ඇත්තේ ඔබ සිටින තැන සිට කිලෝමීටර් 3ක් පමණ දුරිනි. මෙය වැස්සක් පවතින විට ඔබ කොතරම් ආරක්ෂිතදැයි දැන ගැනීමට ඉතා ප්රයෝජනවත් ක්රමයකි.
7. අභ්යවකාශයට විහිදෙන අකුණු (Red Sprites)
අප සාමාන්යයෙන් දකින්නේ වලාකුළේ සිට පොළොවට හෝ වලාකුළෙන් වලාකුළට විහිදෙන අකුණුය. නමුත් විද්යාඥයන් විසින් සොයාගෙන ඇති පරිදි, අකුණු ධාරාවන් වලාකුළෙන් ඉහළට, එනම් අභ්යවකාශය දෙසට ද විහිදෙයි. මේවා "Red Sprites" සහ "Blue Jets" ලෙස හඳුන්වයි. මේවා පොළොවේ සිටින අපට දැකගත නොහැකි තරම් ඉහළ වායුගෝල ස්ථරවල සිදුවන ක්රියාවලීන්ය. මේවා සාමාන්ය අකුණු වලට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස් පෙනුමක් ගනී.
"Red Sprites" යනු වලාකුළට ඉහළින් අහස මැද රතු පැහැති ජල්ලි මාළුවෙකුගේ (Jellyfish) හැඩයට සමාන ලෙස විහිදෙන ආලෝක ධාරාවන්ය. මේවා සිදුවන්නේ පොළොවට ඉතා ප්රබල අකුණක් වැදුණු පසුවය. මේවා තත්පරයකින් ඉතා කුඩා කොටසක් පමණක් පවතින නිසා සාමාන්ය කැමරාවලට හසුකර ගැනීම ඉතා අපහසුය. බොහෝ විට ගුවන් නියමුවන් සහ අභ්යවකාශයේ සිටින ගගනගාමීන් මේවා දැක ඇති බව වාර්තා කර ඇත. මෙය සොබාදහමේ පවතින ඉතා රහසිගත මෙන්ම සුන්දර සංසිද්ධියකි. අප නොදන්නා තවත් බොහෝ දේ මේ අහස තුළ සැඟවී පවතින බව මින් පැහැදිලි වේ.
8. පෘථිවියේ අකුණු සංඛ්යාව
පෘථිවිය යනු නිරන්තරයෙන් විදුලි ක්රියාකාරකම් සිදුවන ග්රහලෝකයකි. අප එක තැනක සිට අහස දෙස බලන විට අකුණු ගැසීම දුර්ලභ දෙයක් ලෙස පෙනුනද, මුළු පෘථිවිය ගැන සලකා බලන විට තත්ත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්ය. පෘථිවියේ ඕනෑම මොහොතක ගිගුරුම් සහිත වැසි 2,000ක් පමණ ලොව විවිධ ප්රදේශවල සක්රීයව පවතී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ සෑම තත්පරයකදීම අකුණු 50ත් 100ත් අතර ප්රමාණයක් පෘථිවියේ කොහේ හෝ තැනකට පතිත වන බවයි.
දිනකට පෘථිවිය පුරා අකුණු වාර මිලියන 8ක් පමණ සිදුවේ. ලොව වැඩිම අකුණු ගැසීම් වාර්තා වන ස්ථානය ලෙස සැලකෙන්නේ වෙනිසියුලාවේ "කැටටුම්බෝ" ගංගාව මෝය අසල ප්රදේශයයි. එහි වසරකට දින 260ක් පමණ රාත්රී කාලයේ නොනවත්වා අකුණු ගැසීම සිදුවේ. අකුණු මගින් පෘථිවියේ විදුලි සමතුලිතතාවය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ. අපගේ පෘථිවිය ආරෝපිත බැටරියක් ලෙස සලකන්නේ නම්, අකුණු යනු එම බැටරිය නැවත ආරෝපණය කරන (Recharge) කරන ස්වභාවික ක්රමවේදයයි.
9. ශීතල කාලගුණයෙත් අකුණු (Thundersnow)
ගිගුරුම් සහ අකුණු ගැසීම සාමාන්යයෙන් සිදුවන්නේ උණුසුම් සහ තෙතමනය සහිත කාලගුණයකදීය. එමනිසා හිම පතනය වන ශීත කාලගුණයකදී අකුණු ගැසීම ඉතාමත් පුදුම සහගත දෙයකි. මෙය විද්යාත්මකව "Thundersnow" ලෙස හඳුන්වයි. මෙය ලොව පුරා දැකිය හැක්කේ ඉතා කලාතුරකිනි. සාමාන්ය වැස්සකදී මෙන් නොව, හිම වැටෙන විට අකුණු ගසන හඬ අපට ඇසෙන්නේ ඉතා අඩුවෙනි.
හිම පතනය සිදුවන විට, අවට ඇති හිම පියලි මගින් ශබ්ද තරංග උරාගැනීමක් සිදු කරයි. මේ නිසා ඉතා ආසන්නයේ අකුණක් ගැසුවද, එහි ශබ්දය සැතපුම් භාගයකට වඩා දුරට ගමන් කරන්නේ නැත. සාමාන්ය ගෙගුරුම් හඬ සැතපුම් ගණනාවක් දුරට ඇසුණද, Thundersnow අවස්ථාවකදී එය ඉතා මද හඬක් ලෙස පමණක් දැනේ. මේ නිසාම මෙය අත්විඳින පුද්ගලයෙකුට අමුතුම ආකාරයේ අත්දැකීමක් ලැබේ. මෙය සිදුවීමට වායුගෝලයේ ස්ථර අතර ඉතා සුවිශේෂී උෂ්ණත්ව වෙනසක් තිබීම අත්යවශ්ය වේ. සොබාදහම අපව මවිතයට පත් කරන තවත් එක් අවස්ථාවක් ලෙස මෙය හැඳින්විය හැකිය.
10. අකුණු වලට ඇති බිය (Astraphobia)
ගිගුරුම් සහිත වැසි ඇති වන විට බියක් දැනීම සාමාන්ය මිනිස් ස්වභාවයකි. නමුත් ඇතැම් පුද්ගලයන් තුළ මෙම බිය අසාමාන්ය ලෙස පවතී. මෙම මානසික තත්ත්වය "Astraphobia" (ඇස්ට්රාෆෝබියා) ලෙස හඳුන්වයි. මෙය ලොව පුරා මිනිසුන් මෙන්ම සතුන් අතරද බහුලව දැකිය හැකිය. විශේෂයෙන්ම බල්ලන් සහ බළලුන් ගිගුරුම් හඬට දැඩි ලෙස බිය වන්නේ ඔවුන්ගේ ශ්රවණ ශක්තිය අපට වඩා තියුණු නිසාය.
මෙම බිය ඇති පුද්ගලයන් වැසි පවතින විට කාමරයක් ඇතුළතට වී ජනෙල් රෙදි වසාගෙන සිටීමට හෝ ඇඳ යට සැඟවීමට උත්සාහ කරයි. ඇතැම් අයට හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව සහ වෙව්ලීම වැනි රෝග ලක්ෂණ පවා ඇති විය හැකිය. කාලගුණ අනාවැකි නිරන්තරයෙන් පරීක්ෂා කිරීම මොවුන්ගේ ලක්ෂණයකි. කෙසේ වෙතත්, අකුණු පිළිබඳ නිවැරදි විද්යාත්මක අවබෝධයක් ලබා ගැනීම සහ ආරක්ෂිත ක්රමවේද අනුගමනය කිරීම මගින් මෙම බිය පාලනය කරගත හැකිය. ඔබත් ගිගුරුම් වලට බිය නම්, එය ලොව බොහෝ දෙනෙකුට පවතින පොදු තත්ත්වයක් බව මතක තබා ගන්න.
