1. ගිනිබෝලයක සිට සිසිල් ග්රහලෝකයක් දක්වා
පෘථිවියේ ආරම්භය අද අප දකින සුන්දර ලෝකයට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් විය. මීට වසර බිලියන 4.5කට පෙර පෘථිවිය බිහි වූයේ අභ්යවකාශයේ තිබූ දූවිලි හා වායු එකතු වීමෙනි. මුල් අවධියේදී මෙය ඉතා උණුසුම්, දියවූ පාෂාණවලින් පිරි මහා ගිනිබෝලයක් වැනි විය. පෘථිවිය මතුපිට උෂ්ණත්වය කෙතරම් අධිකද යත්, එහි කිසිදු ජීවියෙකුට හෝ ජල බිඳුවකට පැවතිය නොහැකි විය. කාලයත් සමඟ පෘථිවිය ක්රමයෙන් සිසිල් වීමට පටන් ගත්තේය. මෙම සිසිල් වීමේ ක්රියාවලිය වසර මිලියන ගණනක් පුරා සිදු විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස උණුසුම් ලාවා තට්ටු ක්රමයෙන් තද වී පෘථිවියේ බාහිර පෘෂ්ඨය හෙවත් "පොත්ත" නිර්මාණය විය. මෙය පෘථිවි ඉතිහාසයේ වැදගත්ම හැරවුම් ලක්ෂයකි. මන්දයත්, තද මතුපිටක් නොමැතිව ජීවයට අවශ්ය පරිසරය සැකසිය නොහැකි බැවිනි. අද අප පය ගසා සිටින ස්ථාවර භූමිය නිර්මාණය වූයේ එදා සිදුවූ එම දැවැන්ත සිසිල් වීම නිසාය. මෙම වෙනස නිසා පෘථිවිය තවදුරටත් මළ ග්රහලෝකයක් නොවී, අනාගතයේදී ජීවය දරාගත හැකි ස්ථානයක් බවට පත්වීමේ පදනම සැකසුණි.
2. මහා සාගර බිහිවීම
පෘථිවි පෘෂ්ඨය සිසිල් වීමෙන් පසු ඇති වූ ඊළඟ පුදුමසහගත වෙනස වන්නේ මහා සාගර බිහිවීමයි. මුල් කාලයේ පෘථිවිය මතුපිට ජලය ද්රව තත්වයෙන් නොතිබුණි. වායුගෝලය පුරා පිරී තිබුණේ ගිනිකඳු මගින් පිට කළ ජල වාෂ්ප සහ විවිධ වායූන්ය. පෘථිවිය තවදුරටත් සිසිල් වන විට, මෙම වායුගෝලයේ තිබූ ජල වාෂ්ප ඝනීභවනය වී වලාකුළු බවට පත් විය. ඉන්පසු ලෝක ඉතිහාසයේ දැවැන්තම වර්ෂාව ආරම්භ විය. වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ නොකඩවා ඇද හැලුණු මෙම වැසි ජලය පෘථිවියේ පහත් බිම්වල එකතු විය. එසේ පිරුණු ජල කඳ අද අප දකින මහා සාගර බවට පත් විය. විද්යාඥයන් පවසන පරිදි ඇතැම් ජල ප්රමාණයන් පෘථිවියට පැමිණියේ අභ්යවකාශයෙන් පැමිණි වල්ගාතරු සහ උල්කාපාත මගිනි. සාගර බිහිවීම පෘථිවියට නව පෙනුමක් ලබා දුන්නා පමණක් නොව, ජීවය ආරම්භ වීමට අවශ්ය මූලික පරිසරයද සකස් කළේය. ජලය නොමැතිව පෘථිවිය තවත් එක පාළු ග්රහලෝකයක් වනු ඇත. අද පෘථිවි පෘෂ්ඨයෙන් $70\%$ ක්ම වැසී ඇත්තේ එදා නිර්මාණය වූ මේ මහා සාගර වලිනි.
3. වායුගෝලයේ වෙනස් වීම
අද අප ආශ්වාස කරන ඔක්සිජන් පිරුණු වායුගෝලය පෘථිවියේ මුල් කාලයේ තිබුණේ නැත. එකල වායුගෝලය පිරී තිබුණේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, මීතේන් සහ ඇමෝනියා වැනි විෂ වායූන්ගෙනි. මෙවැනි පරිසරයක මිනිසාට හෝ අද සිටින සතුන්ට ජීවත් විය නොහැක. පෘථිවි වායුගෝලයේ මෙම විශාල වෙනස ඇති කළේ මුහුදේ සිටි කුඩා ජීවීන් පිරිසකි. ඔවුන් සයනොබැක්ටීරියා ලෙස හඳුන්වයි. මෙම කුඩා බැක්ටීරියා හිරු එළිය භාවිතා කර තමන්ට අවශ්ය ආහාර නිපදවා ගැනීමට (ප්රභාසංශ්ලේෂණය) පටන් ගත්තේය. එහි අතුරු ඵලයක් ලෙස ඔවුන් වායුගෝලයට ඔක්සිජන් මුදා හැරියේය. වසර මිලියන ගණනක් තිස්සේ මෙම ක්රියාවලිය සිදු වීම නිසා වායුගෝලයේ ඔක්සිජන් ප්රමාණය ක්රමයෙන් වැඩි විය. මෙය "මහා ඔක්සිජන්කරන සිදුවීම" ලෙස හඳුන්වයි. ඔක්සිජන් වැඩි වීමත් සමඟ පෘථිවිය වටා ඕසෝන් ස්ථරය නිර්මාණය විය. ඕසෝන් ස්ථරය මගින් හිරුගේ අහිතකර කිරණවලින් පෘථිවිය ආරක්ෂා කළේය. මේ නිසා මුහුදේ සිටි ජීවීන්ට ගොඩබිමට පැමිණීමට අවස්ථාව ලැබුණි. අද අප ගන්නා සෑම හුස්මක්ම එදා සිදුවූ මෙම වායුගෝලීය වෙනසේ ප්රතිඵලයකි.
4. මහාද්වීප චලනය වීම
අද අප දකින ලෝක සිතියම අතීතයේ තිබුණේ මීට වඩා වෙනස් ආකාරයකටය. මීට වසර මිලියන ගණනකට පෙර පෘථිවියේ තිබූ සියලුම ගොඩබිම් එකට එකතු වී "පැන්ජියා" (Pangaea) නමින් හැඳින්වූ එකම මහාද්වීපයක් ලෙස පැවතුණි. පෘථිවිය ඇතුළත ඇති අධික තාපය නිසා පෘථිවි පෘෂ්ඨය තැටි කිහිපයකට බෙදී පවතී. මෙම තැටි ඉතා සෙමින් නිරන්තරයෙන් චලනය වේ. මෙය "තැටි භූ චලන" (Plate Tectonics) ලෙස හඳුන්වයි. මෙම චලනය නිසා පැන්ජියා මහාද්වීපය කැබලිවලට කැඩී එකිනෙකින් ඈත් වීමට පටන් ගත්තේය. වසර මිලියන ගණනක් තිස්සේ සිදුවූ මෙම ගමන නිසා අද අප දකින ආසියාව, අප්රිකාව, ඇමරිකාව වැනි මහාද්වීප වෙන් වෙන්ව පිහිටා ඇත. මෙම මහාද්වීප තවමත් වසරකට සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් බැගින් චලනය වෙමින් පවතී. මේ නිසා අනාගතයේදී ලෝක සිතියම නැවතත් වෙනස් වනු ඇත. මෙම චලනයන් නිසා මහා සාගර අලුතින් බිහිවන අතර පවතින සාගර වැසී යාමටද ඉඩ ඇත. පෘථිවියේ හැඩය තීරණය කරන මෙම ක්රියාවලිය ග්රහලෝකයේ ජීවී ගුණය පෙන්නුම් කරන ප්රධාන ලක්ෂණයකි.
5. ජීවයේ ආරම්භය
පෘථිවි පරිණාමයේ විස්මිතම අවස්ථාව වන්නේ ජීවය බිහිවීමයි. සාගර නිර්මාණය වී වසර මිලියන කිහිපයකට පසු, රසායනික ද්රව්යවල සංකලනයෙන් පළමු ජීවී සෛලය බිහි විය. මෙය ඉතා සරල ඒක සෛලීය ජීවියෙකු වුවද, එය පෘථිවියේ අනාගතය වෙනස් කළේය. මුල් කාලයේ ජීවය පැවතියේ සාගර තුළ පමණි. පසුව මෙම සරල ජීවීන් ක්රමයෙන් පරිණාමය වී සංකීර්ණ සතුන් සහ ශාක බවට පත් විය. ජලය තුළ සිටි මත්ස්යයන් පරිණාමය වී ගොඩබිමට පැමිණි අතර, ඔවුන්ගෙන් උරගයන්, පක්ෂීන් සහ ක්ෂීරපායීන් බිහි විය. ජීවයේ පැවැත්ම නිසා පෘථිවියේ පස, ජලය සහ වායුගෝලය යන සෑම දෙයක්ම වෙනස් වීමට ලක් විය. ශාක මගින් මුළු පෘථිවියම කොළ පැහැ ගැන්වූ අතර, සතුන් නිසා පරිසර පද්ධති නිර්මාණය විය. ජීවය පෘථිවියට අනන්ය වූ අලංකාරයක් සහ ක්රියාශීලී බවක් ලබා දුන්නේය. අද අප දකින දහස් ගණනක් වූ සත්ව සහ ශාක විශේෂ සියල්ල පැවත එන්නේ එදා සාගරයේ බිහි වූ කුඩා ජීවී සෛලයෙනි. මෙය පෘථිවිය මළ පාෂාණ ගොඩක සිට සජීවී ලෝකයක් දක්වා පරිණාමය වූ අපූරු ගමනයි.
6. අයිස් යුගයන්
පෘථිවිය සැමදා එකම උෂ්ණත්වයක පැවතියේ නැත. පෘථිවි ඉතිහාසයේ කිහිප වතාවක්ම මුළු ග්රහලෝකයම හෝ එයින් වැඩි ප්රමාණයක් අයිස්වලින් වැසී ගිය කාලවකවානු පැවතුණි. මේවා "අයිස් යුගයන්" ලෙස හඳුන්වයි. ඇතැම් විද්යාඥයන් පවසන්නේ එක් අවධියකදී පෘථිවිය "හිම බෝලයක්" මෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම අයිස්වලින් වැසී තිබූ බවයි. පෘථිවි කක්ෂයේ වෙනස් වීම් සහ වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් මට්ටම අඩු වීම මෙයට ප්රධාන හේතු විය. මෙම අධික සීතල නිසා බොහෝ ජීවීන් විනාශ වූ අතර, ඉතිරි වූ ජීවීන්ට දැඩි පරිසර තත්වයන්ට ඔරොත්තු දීම සඳහා පරිණාමය වීමට සිදු විය. අයිස් තට්ටු ගමන් කරන විට පෘථිවි තලයේ විශාල මිටියාවත් සහ විල් නිර්මාණය විය. උදාහරණයක් ලෙස උතුරු ඇමරිකාවේ ඇති මහා විල් නිර්මාණය වූයේ අයිස් යුගයේදීය. අවසන් අයිස් යුගය මීට වසර 12,000කට පෙර අවසන් වූ අතර, ඉන්පසු උණුසුම් කාලගුණයක් ඇති වීම නිසා මිනිස් ශිෂ්ටාචාරය ව්යාප්ත වීමට මග පෑදුණි. අයිස් යුගයන් පෘථිවියේ හැඩය මෙන්ම ජීවීන්ගේ පැවැත්මද තීරණය කළ ප්රධාන සාධකයකි.
7. කඳු පන්ති නිර්මාණය වීම
පෘථිවිය මතුපිට අප දකින යෝධ කඳු පන්ති බිහි වූයේ පෘථිවි අභ්යන්තරයේ සිදුවන ප්රබල ගැටීම් නිසාය. පෘථිවි පෘෂ්ඨය සෑදී ඇති දැවැන්ත තැටි එකිනෙක දෙසට ගමන් කර ගැටෙන විට, එම පාෂාණ තට්ටු ඉහළට එසවේ. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස අහස සිඹින කඳු පන්ති නිර්මාණය වේ. ලොව උසම කඳු පන්තිය වන හිමාලය නිර්මාණය වූයේ ඉන්දීය තැටිය ආසියානු තැටියේ ගැටීමෙනි. මෙම ක්රියාවලිය වසර මිලියන ගණනක් පුරා ඉතා සෙමින් සිදු වූවකි. කඳු පන්ති නිර්මාණය වීම පෘථිවියේ පෙනුම වෙනස් කළා පමණක් නොව, ලෝකයේ දේශගුණය කෙරෙහිද විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය. උස් කඳු නිසා වලාකුළු ගමන් කිරීම පාලනය වන අතර, එමගින් වැසි ලැබෙන ආකාරය තීරණය වේ. එසේම කඳු මුදුන්වල ඇති හිම තට්ටු මගින් ලොව ප්රධාන ගංගා පෝෂණය වේ. කඳු පන්ති යනු පෘථිවියේ ගතික බව පෙන්වන සජීවී සාක්ෂියකි. අදටත් හිමාලය වැනි කඳු පන්ති වසරකට සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් බැගින් උසින් වැඩි වෙමින් පවතී. මෙය පෘථිවිය තවමත් පරිණාමය වෙමින් පවතින බවට කදිම උදාහරණයකි.
8. ගිනිකඳු ක්රියාකාරිත්වය
ගිනිකඳු යනු පෘථිවියේ නිර්මාණශීලී මෙන්ම විනාශකාරී බලවේගයකි. පෘථිවි අභ්යන්තරයේ ඇති දියවූ පාෂාණ හෙවත් මැග්මා, පෘෂ්ඨයේ ඇති දුර්වල ස්ථාන හරහා පිටතට පැමිණීම ගිනිකඳු පිපිරීමක් ලෙස හඳුන්වයි. මෙය පෘථිවිය පරිණාමය වීමට විශාල දායකත්වයක් ලබා දී ඇත. ගිනිකඳු මගින් පිටවන ලාවා සිසිල් වූ පසු නව භූමි ප්රදේශ නිර්මාණය වේ. ලෝකයේ බොහෝ දූපත්, උදාහරණයක් ලෙස හවායි සහ අයිස්ලන්තය, බිහි වූයේ සාගර පතුලේ තිබූ ගිනිකඳු පිපිරීම් මගිනි. ගිනිකඳු මගින් පිටවන අළු පස සමඟ මිශ්ර වූ විට එය ඉතා සාරවත් වගාබිම් බවට පත් වේ. එසේම පෘථිවි වායුගෝලයට අවශ්ය ඇතැම් වායූන් මුදා හැරෙන්නේද ගිනිකඳු මගිනි. මුල් කාලයේ පෘථිවියේ ජල වාෂ්ප නිපදවීමටද ගිනිකඳු වැදගත් විය. ගිනිකඳු පිපිරීම් නිසා ඇතැම් විට විශාල විනාශයන් සිදු වුවද, දිගුකාලීනව බලන කල ඒවා පෘථිවිය අලුත් කිරීමටත්, නව භූ විෂමතාවන් නිර්මාණය කිරීමටත් උදව් වේ. පෘථිවියේ අභ්යන්තර ශක්තිය බාහිර ලෝකය සමඟ සම්බන්ධ කරන පාලම ගිනිකඳුයි.
9. ජෛව විවිධත්වය පැතිරීම
පෘථිවිය කාලයෙන් කාලයට විවිධ සත්ව හා ශාක විශේෂවලින් පිරී ගියේය. එක් යුගයකදී මුළු ලෝකයම පාලනය කළේ යෝධ ඩයිනෝසරයන්ය. මීට වසර මිලියන 66කට පෙර සිදුවූ උල්කාපාත ගැටීමකින් ඔවුන් වඳ වී ගිය පසු, ක්ෂීරපායී සතුන්ට වර්ධනය වීමට අවස්ථාව ලැබුණි. මෙම සතුන්ගේ සහ ශාකවල වෙනස් වීම පෘථිවියේ ස්වභාවය නිරන්තරයෙන් අලුත් කළේය. වනාන්තර බිහිවීම නිසා පස ආරක්ෂා වූ අතර, වායුගෝලය පිරිසිදු විය. විවිධ පරිසර පද්ධතිවලට අනුව සතුන් හැඩගැසීම නිසා ලෝකය විවිධත්වයෙන් පිරි තැනක් බවට පත් විය. නිවර්තන වැසි වනාන්තරවල සිට කාන්තාර දක්වා විහිදුණු මෙම ජෛව විවිධත්වය පෘථිවියේ සමතුලිතතාවය රැක ගැනීමට උදව් වේ. සෑම සත්ව විශේෂයක්ම සහ ශාකයක්ම පෘථිවියේ පැවැත්ම සඳහා යම් මෙහෙවරක් ඉටු කරයි. අතීතයේ සිට අද දක්වා සිදුවූ මෙම ජෛව විවිධත්වයේ පරිණාමය නිසා පෘථිවිය විශ්වයේ ඇති වෙනත් ග්රහලෝකවලට වඩා සුවිශේෂී සහ අලංකාර ස්ථානයක් බවට පත්ව ඇත. ජීවයේ මෙම විවිධත්වය පෘථිවි ඉතිහාසයේ රන් ලකුණකි.
10. මිනිසාගේ බලපෑම
පෘථිවි පරිණාමයේ නවතම සහ බලවත්ම සාධකය වන්නේ මිනිසායි. අනෙකුත් සතුන් පරිසරයට අනුකූලව ජීවත් වන විට, මිනිසා තමන්ට අවශ්ය පරිදි පරිසරය වෙනස් කිරීමට පටන් ගත්තේය. කෘෂිකර්මාන්තය සහ කාර්මික විප්ලවය නිසා පෘථිවියේ මුහුණුවර වේගයෙන් වෙනස් විය. නගර බිහි විය, මහා මාර්ග ඉදි විය, සහ වනාන්තර විනාශ විය. මිනිස් ක්රියාකාරකම් නිසා වායුගෝලයට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වැඩිපුර එකතු වීමෙන් පෘථිවිය නැවතත් උණුසුම් වීමට පටන් ගෙන ඇත. මෙය "ගෝලීය උණුසුම" ලෙස හඳුන්වයි. පෘථිවි ඉතිහාසයේ වසර මිලියන ගණනක් තිස්සේ සිදු නොවූ වේගවත් වෙනසක් පසුගිය වසර සියය තුළ මිනිසා විසින් සිදු කර ඇත. මෙය පෘථිවි පරිණාමයේ තීරණාත්මක අවධියකි. මන්දයත්, පෘථිවියේ අනාගත පැවැත්ම තීරණය කිරීමේ වගකීම දැන් මිනිසා සතු බැවිනි. තාක්ෂණය සහ දැනුම භාවිතා කරමින් පෘථිවිය නැවතත් සුවපත් කිරීමට මිනිසාට හැකියාව ඇත. පෘථිවියේ මීළඟ පරිණාමික පියවර රඳා පවතින්නේ අප අද ගන්නා තීරණ මතය.
